વિશ્વભરના આદિવાસી સમાજ માટે આજેનો દિવસ અત્યંત વિશેષ છે. વર્ષ 2007ના 13 સપ્ટેમ્બરે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાએ આદિવાસી લોકોના હકો અંગે ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ “Declaration on the Rights of Indigenous Peoples” સ્વીકાર્યો હતો. આ દસ્તાવેજે પહેલીવાર આદિવાસી સમાજના જીવન, સંસ્કૃતિ અને જમીન પરના અધિકારોને વૈશ્વિક માન્યતા આપી.
આ ઘોષણામાં સ્પષ્ટ કરાયું છે કે આદિવાસી સમુદાયોને જંગલ, જમીન અને કુદરતી સંસાધનો પર અધિકાર છે. તેઓ પોતાની ભાષા, પરંપરા અને ધાર્મિક માન્યતાઓ જાળવી રાખી શકે છે. સાથે જ તેમને શિક્ષણ, આરોગ્ય અને રોજગારના ક્ષેત્રોમાં સમાન તક આપવી દરેક સરકારની જવાબદારી ગણાઈ છે.
આ ઐતિહાસિક દસ્તાવેજને યુએનમાં 143 દેશોએ તરત જ સમર્થન આપ્યું હતું. થોડા દેશોએ શરૂઆતમાં મતભેદ દર્શાવ્યા હતા, પરંતુ સમય જતાં મોટા ભાગના દેશોએ તેને સ્વીકારી લીધું. આજે આ ઘોષણા માનવ અધિકારોના ઇતિહાસમાં એક મજબૂત આધારસ્તંભ તરીકે ઓળખાય છે.
ભારતમાં પણ આ દિવસને વિશેષ રીતે મનાવવામાં આવે છે. અનેક રાજ્યોમાં ચર્ચાસભાઓ, સેમિનારો અને સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો યોજાઈ રહ્યા છે. શાળાઓ અને મહાવિદ્યાલયોમાં વિદ્યાર્થીઓને આ દિવસના મહત્વ અંગે માહિતગાર કરવામાં આવે છે. સામાજિક સંસ્થાઓ આ અવસરે આદિવાસી સમાજના પ્રશ્નો ઉઠાવી તેમના હકો માટે અવાજ ઉઠાવે છે.
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આદિવાસી સમાજ પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને પરંપરાગત જ્ઞાનના સંવર્ધન માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. વિકાસના નામે થતા ખાણકામ, જંગલવિહોણા પ્રોજેક્ટ અને ઔદ્યોગિકીકરણ તેમના અસ્તિત્વ માટે ખતરો ઊભો કરી રહ્યા છે. આવી પરિસ્થિતિમાં યુએનની આ ઘોષણા સરકારો માટે માર્ગદર્શક બની શકે છે.
13 સપ્ટેમ્બર માત્ર એક તારીખ નથી, પરંતુ આદિવાસી સમાજ માટે ગૌરવ, સન્માન અને અધિકારોનું પ્રતિક છે. આ દિવસ વિશ્વને સંદેશ આપે છે કે સાચો વિકાસ ત્યારે જ સંભવ છે જ્યારે આદિવાસી સમાજને સમાન હકો સાથે સમાજના મુખ્ય પ્રવાહમાં સ્થાન અપાય.
